brusèmo la vècia_ lr notissie
brusèmo la vècia_ lr notissie
 

Quando parlémo del sié de genàr ne vién in mente che l'è el giorno de la Befana, par noàntri veronesi "la vècia", pochi i sà parò, che dal punto de vista etimologico, dovémo vardàr al greco antico par capìr el vero significà. Difàti passando par bifanìa e befanìa, se parte dal verbo epifàino ἐπιφαίνω che vol dir "me fasso védar" nel senso de "presensa divina" da lì el termine epifàneia ἐπιφάνεια che significa "vegnùda, manifestassión divina, spontàr fora dal gnente. L'unica manifestassión divina del periodo, ne vién in mente la nàssita de Gesù e quindi i famosi Re Magi che da Oriente i-è andà a catàrlo vardàndo la stéla cometa che g'a indicà la via. Ma alóra i Re Magi, che fòrsi no i-éra gnanca re, quanti giorni i g'a mésso per nar catàrlo? Dodese giorni? De più de 'na maratona? Fòrsì parché Nadàl l'éra el sié de genàr e no el 25 deçémbre. i studiosi i ne dise che fòrsi, la data l'è stà sièlta par cristianisàr una festa pagana che i romani faséa cascàr propio co' el solstissio de inverno che no l'éra el 21 ma el 25 deçémbre, la famosa "Sol Invictus" in onór de la divinità Mitra. Ne la mitologia romana, ne la nòte nùmaro dódese dopo el solstissio, dódese figure de fémene le sgolàva sóra a i campi parché portasse fortuna quando l'éra el periodo par binàr; queste figure i-è stà identificà nel tempo co' Diana (cassagión e vegetassión) ma anca co' altre divinità minori che g'avéa a che far co' el magnàr e l'abondansa. Se celebrava cossìta la morte e la rinàssita de la natura grassie a Mare Natura. Ne la Césa Orientàl, invéçe se parla de la nàssita del Butìn al sié de genàr. Un tempo se ciamàva Pàsqua o Pasquèta nel veronese tute le celebrassioni più importanti, difàti se parlàva de Pasqua de Nadàl, de la Pifanìa, de Pentecoste, de Resuressión; in pratica la "Pìfania" ai Magi l'è el manifestarse del Dio-Butìn ai pagani. Brusàr la "vécia" l'è un rito pagàn, la rafigurassión simbolica de l'ano vècio che l'è passà, 'ndoe el fógo pól rapresentàr la speransa ne la bòna sorte par l'ano nóvo. La Redassion

El Bruièl
La Pifanìa, come émo dito, l'è ciamà dai veronesi de la Bassa anca Pasquèta mentre le Pasquine i-éra le màscare che le balàva tute a 'tórno al Bruièl (Brugnèl, Brugnèlo, Bruia, Buriolà...) in italiàn falò, antichi riti agrari che i se zontàva a le feste del solstissio d'inverno, celebrando cossìta la vitoria del sól sul fredo béco e 'l stróo. El termine Pasquèta ciàpa un senso religioso, portàndone a pensàr a la "rigenerassión de la vita", parché gràssie al fógo tuto quél che brùsa vegnarà purificà e nassarà mèio e più forte, come nel caso de la tèra e de le piante. Un tempo par sveiàr la natura se batéa i pié a tórno al bruièl e par spaéntàr e paràr via el maligno se podéa s-ciocàr la scùria, far casìn co' le cadéne del camìn, sonàr un corno, butàr nel fógo o ligàr una puòta de stràsse a un pàl, la famosa vècia. Dìfàti quando pensémo a la vècia del sié de genàr ne vien in mente una strìa, che brusémo parché ritegnù amìga de le forze catìe, de l'inverno e del fredo ma che dal fógo rinàsse vecéta, che, come in tute le fòle, ne porta i regài; in poche parole, come un antico rito, ci el se le merita, pól ciapàr un regàl e quindi tornémo al significàdo de la purificassión. Un tempo, quando brusàva el bruièl, a seconda de 'ndoe tiràva el vento e le sginse, se podéa savér se 'l nóvo ano agrario l'éra bòn o no; par èssar sicuri se butàva in cièl un pugno de sénar: "fumo a matina, saco de farina, sénar o fumo a sera, pòco se spera". Un altro rito, arènte el fógo, l'éra quél de segnàr el terèn co' un pal come significà de aràr e de binàr. Su questi riti se podarìa scrìvar libri intièri, usi e costumi de contrà in contrà ghe n'è in gran quantità. Dovì pensàr, che par far el bruièl "se netàva i campi", se toléa le brècane lóngo i fossi, le stròpe, la gramégna, i canòti, rame e raméti spacà, tuto quél che gh'éra de séco o morto pronto da brusàr: in pratica tuto quél che podéa rapresentàr l'inverno, le forze del mal de la natura che brusàndo scàpa via e móre.... La Redassion

Brusemo la stria in Valpantena Lessinia “Brusemo la strìa”…Se diséimo da butelèti, là nei primi ani sincóanta…E ne la contrà i bociasse pì, grandi i se daséa da far par catàr sù tuto coél che gh’éra da brusàr e che i te lassàva brusàr? Parché, a coéi tempi là, no’ l’è che gh’éra tanto da metere sul fogolar. Cossì, i bociasse i naséa a catàr su: àmbroni, par i végri, canòti de polenta, che gh’éra par i campi, spinarèle, che gh’éra a-drio le sése e che le cavre no’ le avéa divorà. Ma anca ste -èrbasse- o legna strassa e mèsa marsa, no’ l’è la che no’ la ghefésse bina a i contadini. Parché, a coéi tempi là, gh’éra da farghe le bóiate par i porchi, che l’éra ‘l magnar dei porchi, e par far sté - bóiate- se ciapàa ‘n bidón da petrolio e preparà a mo’ de raminón e méto su dó grosse piere, a mo’ de ‘n fogolar de ocasion. Rento con patate picole rote o pòco sane, i ghe metéa: suche s-ciapè a metà con ‘na stigagnà, calche panòcia de meneghéto, èrbe varie, órtighe fresche, se ghe n’éra ‘n giro, la malvia, fóie de brocolo o devérsa, calche sessolà de polenta e roba che l’éra pecato mortàl butàr ia. Dopo, se ‘mpienìa de acoa e se ghe faséa fógo soto. No’ con legna bòna del tipo: sórmente o fassine, ma con, coéi: àmbroni, spinarèle, canòti, che i bociasse i sercàa par brusàr la strìa!? ‘Na òlta binà sta po’ po’ de bela roba, i ciapàa ‘n palo lóngo e smarso, parché coei bòni. I’éra tuti a-drio le vigne  o a far le pigne de fén o i sevéa par trài o timóni par cari o caréte o sgróie. I butèi pì grandi i ciapàa tri scaióni e i’é ligàa su le tre pónte, e i faséa cossì ‘n gran cavaletón, e dopo i ghe ligàa su par sto palo, doparando sto cavaletón, con stròpe grosse di ninsolar o de olmo, sté spinarèle, i fassi de àmbroni,i rugoloti de canòti fin a rivàr ‘n sima a sto palo alto e mèso marso. Cossì, sto, bigoloto, alto, l’éra là par brussar la strìa. A la sèra, dopo érla tanto ‘spetà., tuta la gente de la contrà l’éra là, e gh’éra anca la strìa, che l’éra ‘na butèla o ‘n butèl vestio da vècia, con ‘n sérpion a-drio al col, ‘n fassól su la testa ‘na goba su la schéna, fata con ‘n foretón, coei par scaldar i pié ‘n lèto e coando finalmente i ghe dàa fógo al palo, la vècia strìa la scapàa e tuti i ghe daséa spassaorè su la goba o su le gambe. E dopo se ghecoréa a-drio par le stradèle, le scaessagne dei campi. Se ghe ‘nfilàa a-drio, buteleti e butèi, a s-ciapi, anca parché ogni fameia, l’éra fa ta de ‘n diesina de fioi. E, gh’è sta ‘n ano, che mi me ricordo apena, che ‘na mama coan l’è sta a la conta dei so buteleti, a fine de la festa, la se ‘na acorto che ghe ne mancàa uno. Cossì è vegnù fóra ‘na cagnara, da la fine del mondo.Tuti i omeni i sa mésso a sercar sto bocia ch’él mancàa. I gà fato nasàr le robe del bocia ai cani e dopo con dei legni ‘nbombeghé de oio brusà, coèl che se onséa le macanice e i assili dei carie de le carete, i gà dato fógo a ste tòrçe e dopo via tuti a ciamàr ‘l bocia ci i’è ne ‘n su, ci i’è ne ‘n zó fin che i l’à catà ‘ndormensà ‘n te ‘na cunéta a-drio ‘na stradèla verso i campi. Coando i l’à catà, i’à fato ‘n po’ de festa, i’à vèrto ‘n fiasco de vin e la mama del bocia l’à lassà lì de piansare. E, dopo, gh’éra la solita veciota, che i ghe diséa: “La vedoa” da la so grombiala, mòra, l’à tirà fóra ‘na fogassa fata con l’ónto de codeghìn e tuti, anca mì, che éra picolo assè, ghe no’ magnà ‘na féta grossa. Ogni ano, la storia sta storia la tornàa, ma de buteleti persi, no’ ghe né pì sta, e, coando è vegnù television, una dal prete e una a l’ostaria, la festa de la strìa l’è fénia. Luigi Ederle da Gressana

El Buriól ne la Bassa - Con parmesso, ricordo a tuti che el sié de genàr l'è pascuéta. Su le isole intórno al Menàgo picenìne o grandi che sia se impiza da zinquemila ani el buriólo. El Buriólo l'è un avenimento straordinario. Tuta la gente dele isole sparse sperse spartie sul Menàgo, i palafiticoli, i se ricorda de sto rito pagan che ga zinquemila ani. Se fa cossita: "prima se zerca un palo, na pertega alta quanto più se pól, po la se pianta senza gnente intórno. Le fassine e i canari bison metarli in un sol colpo in te na sola giornada se nò, se te lo fe prima, i pól vegner a impizàrtelo i-altri, par dispeto e ti el sié de genàr no te impizi gnente. Alóra, in mezo un campo senza gnente inzima se parécia sto palo. Po da da ogni corte con careti de ogni tipo tute le fameie contribuisse con pòco o con tanto, con legna bòna, (fassine) o con quéla trista (canari bagnà). Tuti i buteleti zugando i porta quanta più roba i riese ad aver. I grandi i fa la parte piassè alta con la scala. Sóra se mete la vecia. Quanto l'è piasè alto tanto l'isola l'è importante. Tanto piassè el dura, tanto piasè sarà el racolto e la fortuna par quéla isola lì. Atenzion arò vizin se ne fa uno picenìn che se ciama "reciàmo" el serve par dar l'aviso che dopo pòco s'impizarà quél grosso. Se impiza apena ven completamente scuro. Alóra scumizia l'isole de Ronchiel apena l'è partio (e a alte no le mia façile), quando l'è rivà el fógo ala zimolina l'è ora che taca anche el reciamo de Isola Bela. La gente che vol far el giro dele isole par córar de qua e de là, vedendoli tuti propio parché l'è tuto un ciama e rispondi. Da l'isola de Venere ghe risponde la Frescà, dal Piaton a Barbugine, da Feramosche a Malcantón, da la Piopaza, a Cantarane, e via tuto intórno. Tute le isole le se ilumina, e le se specia drento l'acua e da in tórno se vedea tuti sti foghi che fa coraio a rivar a primavera. Anca st'ano le isole sparse spersedel Menago l'è fa i burióli. Vedémo ci lo fa piassè alto, ci lo fa duràr de più, ci lo fa in campo lìbaro e no soto l'iluminazion. A tórno el buriólo ghe la pascuéta e el pascueton. La pascuéta la lancia pomi e naranze, el pascuetón mena qualche randelà. Tuti intórno dai butini ai veci a scaldarse e a vardar gli auspici. Po quando se va a casa se catarà calcossa in regalo portà dala pasqueta che no le mia tanto siora come la Santa Lussia. Ma in casa se zuga a la tombola, con i grani de polenta, e se magna fruta seca e de staión. Questa l'è la magia che sèita nele isole sparse sperse spartie, del Menago fin al lago grande. Me racomando gnente copertoni e stranfieri o inneschi artificiài. Tuta roba che dà la natura. A pascuéta alóra pronti a riscaldarse in mezo ale nebie con un bòn brulè. (Amiçi da la Bassa).......